Ολυμπιώτισσα
Ίδρυση
Σχετικά με τη χρονολογία ίδρυσης της μονής υπάρχουν διάφορες απόψεις. Με βάση τα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα, το καθολικό της μονής ανάγεται στα τέλη του 13ου αι. επί αυτοκράτορος Ανδρονίκου Β'. Αναμφισβήτητη επίσης είναι η ύπαρξη ενός γράμματος του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ το 1342 με το οποίο ο Πατριάρχης απαγορεύει την ανάμιξη κοσμικών και εκκλησιαστικών αρχόντων της περιοχής στη διοίκηση και λειτουργία της μονής, πράγμα το οποίο δείχνει ότι η μονή ήδη λειτουργούσε με την ονομασία Παναγία Ολυμπιώτισσα Ελασσόνας.
Από την ίδια πηγή πληροφορούμαστε επίσης ότι το καθολικό της μονής χτίστηκε μέσα στο παλιό κάστρο της Ελασσόνας, ήταν στελεχωμένη από άνδρες μοναχούς και υπαγόταν διοικητικά απευθείας στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.
Χορηγοί για την ανέγερση της μονής ήταν οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες Κωνσταντίνος και Θεόδωρος, οι οποίοι ήταν συνδιοικητές της Θεσσαλίας κατά το διάστημα 1289-1303.
Η μονή ήταν αρχικά αφιερωμένη στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Αργότερα συνεορτάσθη και η Κοίμηση της Παναγίας. Την ονομασία Ολυμπιώτισσα την οφείλει στην εικόνα της Παναγίας που μεταφέρθηκε από ένα μοναστήρι της Καρυάς στους πρόποδες του Ολύμπου.
Ιστορική αναδρομή
Η μονή, λόγω της άμεσης σύνδεσής της με το Πατριαρχείο, θεωρούνταν απαραβίαστη από οποιονδήποτε και ήταν απαλλαγμένη από αρκετές φορολογίες. Τα προνόμια αυτά συνέβαλαν στο να γίνει η μονή η πιο γνωστή και πλούσια της παρολύμπιας περιοχής.
Με την κατάληψη της Θεσσαλίας το 1420 από τους τούρκους, η μονή δοκιμάστηκε πολύ σκληρά. Οι διάφορες διώξεις, βιαιοπραγίες και περιορισμοί, λειτούργησαν ως ένας άλλος Γολγοθάς για τους μοναχούς έως την απελευθέρωση το 1912.
Σε όλα αυτά προστέθηκε και ένας ισχυρός σεισμός στα μέσα του 16ουαιώνα, ο οποίος γκρέμισε ένα μεγάλο τμήμα του ναού και του περιβόλου. Οι περιπέτειες συνεχίστηκαν και τον 18ο αιώνα, την εποχή δηλαδή που η Ελασσόνα έγινε ιδιοκτησία της σουλτανομήτορας και ο βοεβόδας μετέφερε την έδρα του μέσα στους χώρους της μονής.
Όμως υπήρξαν και ευχάριστες στιγμές, με σημαντικότερη την επίσκεψη στην περιοχή της Ελασσόνας, το 1765, του Κοσμά του Αιτωλού ο οποίος με τον απλό και σοφό λόγο του τόνωσε το εθνικό και θρησκευτικό αίσθημα των κατοίκων.
Όσον αφορά τα γεγονότα που είχαν να κάνουν με την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του εθνικού αγώνα του 1821, η μονή δεν μπόρεσε να παίξει μεγάλο ρόλο επειδή η έδρα των τούρκικων στρατιωτικών αρχών ήταν πλησίον της μονής.
Σύνοψη
Το καθολικό της μονής χτίστηκε από τους σεβαστοκράτορες Κωνσταντίνο και Θεόδωρο, τον καιρό του βυζαντινού αυτοκράτορα Ανδρόνικου Παλαιολόγου. Οι δυο άνδρες ήταν γιοι του Ιωάννη του Α’ που τότε ήταν ηγεμόνας της Θεσσαλίας και επρόκειτο να τον διαδεχθούν στην εξουσία. Σήμερα αναγράφονται ως δωρητές ενώ ο τάφος τους βρίσκεται στη μονή.
Η Ολυμπιώτισσα έχει σπάνια αρχιτεκτονική. Είναι περίστωη με τρούλο και χτισμένη πάνω στο ύψωμα ‘Καμάρες’ και στα ερείπια της αρχαίας Ολοσσόνας. Για την ανέγερσή της χρησιμοποιήθηκαν πέτρες από τον αρχαίο Άζωρο. Μέχρι σήμερα, η Ολυμπιώτισσα είναι από τα σπάνια δείγματα που έχουν απομείνει να θυμίζουν την αρχιτεκτονική και το διάκοσμο των εκκλησιών όπως διαμορφώθηκε κατά τη δυναστεία των Παλαιολόγων. Εδώ ανακαλύφθηκε το χρυσόβουλο του Ανδρόνικου του Παλαιολόγου που χρονολογείται το 1336 και απαλλάσσει τη μονή από φόρους.
Αρχικά τιμούσαν εδώ τη Μεταμόρφωση του Σωτήρα αλλά αργότερα η μονή αφιερώθηκε στην κοίμηση της Θεοτόκου. Κάποτε, οι μοναχοί που ζούσαν στη μονή Καρυάς, στον Όλυμπο, χρειάστηκε να την εγκαταλείψουν. Ήρθαν, λοιπόν, ως εδώ φέρνοντας μαζί τους μια μικρή εικόνα της Παναγιάς. Σε αυτή την εικόνα οφείλει η μονή το όνομα Ολυμπιώτισσα.
Σήμερα στη μονή παρουσιάζεται μια αξιόλογη συλλογή από εκθέματα φυσικής ιστορίας ενώ η πλούσια βιβλιοθήκη της μαρτυρά το σημαντικό ρόλο που έπαιξε, ιδιαίτερα κατά το 18ο αιώνα.
